ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਕਰੰਸੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਪਡੇਟ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਕਰੰਸੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਪਡੇਟ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (RBI) ਪਲਾਸਟਿਕ ਯਾਨੀ ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟ ਚਲਾਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਆਰ.ਬੀ.ਆਈ. ਦੀ ਨੋਟ ਛਾਪਣ ਵਾਲੀ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀ ‘ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਨੋਟ ਮੁਦ੍ਰਣ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ’ (BRBNMPL) ਨੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਨਾਮਵਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਤੋਂ ਆਵੇਦਨ ਮੰਗੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪੌਲੀਮਰ ਸ਼ੀਟਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਸ਼ੀਟਾਂ ਉੱਪਰ ਭਾਰਤੀ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟ ਛਾਪੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਮੀਡੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹੜੇ ਮੁੱਲ ਦੇ ਨੋਟ ਪਲਾਸਟਿਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣਗੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਕੌਮੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ‘ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ੋਰ
ਆਰ.ਬੀ.ਆਈ. ਨੇ ਇਸ ਗਲੋਬਲ ਟੈਂਡਰ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬੇਹੱਦ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਤਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹਨ। ਆਵੇਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ (ਮਟੀਰੀਅਲ) ਚੀਨ ਜਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਨਾ ਆਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਤੀਜੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਚੀ ਜਾ ਸਕੇਗੀ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਟੈਂਡਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਸਕਣਗੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 3 ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਜਾਂ ਨੋਟ ਛਾਪਣ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀ ਨੂੰ ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ।
ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਫੀਲਡ ਟ੍ਰਾਇਲ
ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟਾਂ ਦਾ ਫੀਲਡ ਟ੍ਰਾਇਲ ਕਰੇਗਾ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 68,000 ਰੀਮ ਪੌਲੀਮਰ ਸ਼ੀਟਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁੱਲ ਦੇ ਨੋਟ ਛਾਪੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਟ੍ਰਾਇਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਟੈਂਡਰ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਆਰ.ਬੀ.ਆਈ. ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਸੰਜੇ ਮਲਹੋਤਰਾ ਨੇ 5 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮੌਦ੍ਰਿਕ ਨੀਤੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੇ ਇਸ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਆਰ.ਬੀ.ਆਈ. ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਫਾਇਦਿਆਂ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਲਹਾਲ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿਉਂ ਬਿਹਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟ?
ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟ ਸਧਾਰਨ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨੋਟ ਜਲਦੀ ਫਟਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਖ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨੋਟ ਛਪਾਈ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ‘ਤੇ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਫੀਚਰ ਲਗਾਉਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਕਲੀ ਨੋਟ ਬਣਾਉਣਾ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਕੈਨੇਡਾ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
