ਆਦਿਵਾਸੀ ਆਗੂ ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਲੱਤਾਂ ਕੰਬਣ

ਆਦਿਵਾਸੀ ਆਗੂ ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਲੱਤਾਂ ਕੰਬਣ

ਰਾਂਚੀ ( ਵੀਓਪੀ ਬਿਊਰੋ) ਆਦਿਵਾਸੀ ਆਗੂ ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਮੰਗਲ ਮੁੰਡਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਂਚੀ ਦੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ (ਰਿਮਸ) ਵਿਖੇ 12.30 ਵਜੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਗ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹੇਮੰਤ ਸੋਰੇਨ ਤੱਕ ਕਈ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਮੁੰਡਾ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਨੂੰ ਝਾਰਖੰਡ ਆਦਿਵਾਸੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਵੱਡਾ ਘਾਟਾ ਦੱਸਿਆ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮ X ‘ਤੇ ਕਿਹਾ, ‘ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ ਭਗਵਾਨ ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਮੰਗਲ ਮੁੰਡਾ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਵੀ ਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਘਾਟਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਇਸ ਦੁੱਖ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਲ ਬਖਸ਼ੇ।

ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਮੰਗਲ ਮੁੰਡਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਦਿਲ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਮੰਗਲ ਮੁੰਡਾ 45 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ 12.30 ਵਜੇ ਰਾਜਿੰਦਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ (ਰਿਮਸ) ਵਿਖੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਖੁੰਟੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 25 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ ਵਾਹਨ ਦੀ ਛੱਤ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣ ਕਾਰਨ ਮੁੰਡਾ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ੇਰੇ ਇਲਾਜ ਸੀ। ਰਿਮਸ ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਡਾ: ਹਿਰੇਨ ਬੀਰੂਆ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਮੰਗਲ ਮੁੰਡਾ ਦੀ ਰਾਤ ਕਰੀਬ 12.30 ਵਜੇ ਦਿਲ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ | ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖਮੀ ਮੰਗਲ ਮੁੰਡਾ ਨੂੰ ਵੈਂਟੀਲੇਟਰ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। ਮੰਗਲ ਮੁੰਡਾ ਨੂੰ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਖੁੰਟੀ ਸਦਰ ਹਸਪਤਾਲ ਤੋਂ ਰਿਮਸ ਰੈਫਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਰਿਮਸ ਦੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਗਲ ਮੁੰਡਾ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟ ਲੱਗੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਖੂਨ ਦੇ ਥੱਕੇ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਰਿਮਸ ਦੇ ਨਿਊਰੋਸਰਜਰੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਡਾ: ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ‘ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਹੋਈ |

ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਝਾਰਖੰਡ ਵਿੱਚ 1875 ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਝਾਰਖੰਡ ਦਾ ਗਠਨ 15 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਬਾਇਲੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ‘ਧਰਤੀ ਆਬਾ’ (ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਿਤਾ) ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ 15 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਆਬਾ ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ 1857 ਤੋਂ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਭਰਿਆ। ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਨਵੰਬਰ 1875 ਨੂੰ ਉਲੀਹਾਟੂ, ਖੁੰਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਿਰਸਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਚਾਈਬਾਸਾ ਦੇ ਜਰਮਨ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਬਿਰਸਾ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਵੱਈਆ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇੱਥੇ ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਰ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸੀ। ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਹੀ ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। 1890 ਵਿੱਚ, ਬਿਰਸਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਚਾਈਬਾਸਾ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਰਮਨ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਸ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵੀ ਉਦਾਸੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। 1891 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬੰਦਗਾਓਂ ਦੇ ਆਨੰਦ ਪੰਡ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਆਨੰਦ ਸਵਾਂਸੀ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ ਅਤੇ ਗਰਮੁੰਡਾ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਲਈ ਲਿਖਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਨੰਦ ਰਾਮਾਇਣ-ਮਹਾਭਾਰਤ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ।

ਬਿਰਸਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਆਨੰਦ ਪੰਡ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸੁਖਨਾਥ ਪੰਡ ਨਾਲ ਬਿਤਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੋਡਾਹਾਟ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੰਗਲ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਰੋਸ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਖਿਲਾਫ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਮੱਠੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਿਰਸਾ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਨੰਦ ਪੰਡ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ ਪਰ ਬਿਰਸਾ ਨੇ ਆਨੰਦ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਿਰਸਾ ਵੀ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਪਏ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਿਰਸਾ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਪਿਤਾ ਯਾਨੀ ‘ਧਰਤੀ ਆਬਾ’ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਵੀ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਰਸਾ ਪੁੱਤਰ ਆਖਦੇ ਸਨ। ਬਿਰਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਉਹ ‘ਧਰਤੀ ਆਬਾ’ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 1895 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਮੁੰਡਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਰਿਹਾਅ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਇਹ ਲਹਿਰ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ। 6 ਅਗਸਤ 1895 ਨੂੰ ਚੌਕੀਦਾਰਾਂ ਨੇ ਤਾਮਰ ਥਾਣੇ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ‘ਬਿਰਸਾ ਨਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡਾ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।’ ਉਹ ਬਿਰਸਾ ਪ੍ਰਤੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ ਨੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਜਲ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਅੰਦੋਲਨ 1895 ਤੋਂ 1900 ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਫਤੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ 1899 ਕਾਫੀ ਤਿੱਖਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਅਗਸਤ 1895 ਵਿੱਚ ਬੰਦਗਾਂਵ ਤੋਂ ਹੋਈ ਸੀ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੜੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਬਿਰਸਾ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਿਰਸਾ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਿਰਸਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਬਿਰਸਾ ਨੂੰ ਰਾਂਚੀ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰੀਬਾਗ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ 30 ਨਵੰਬਰ 1897 ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਰਾ ਦੇ ਕੇ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਵਹਾਰ ਨਾ ਦੁਹਰਾਉਣ। ਬਿਰਸਾ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ, ਪਰ ਚੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਬਿਰਸਾ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕੇ। ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਰ, ਜੋ ਹੁਣ ਸੁਸਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਇਸ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਵੀ ਬਿਰਸਾ ਨਾਲ ਰਲ ਗਏ। ਬਿਰਸਾ ਨੇ ਚੁਟੀਆ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਜਗਨਨਾਥ ਮੰਦਰ ਸਮੇਤ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ। ਗੁਪਤ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਣਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਸਿੰਘਭੂਮ ਦੇ ਬਸਿਆ, ਕੋਲੇਬੀਰਾ, ਲੋਹਰਦਗਾ, ਬਾਨੋ, ਕਰਾ, ਖੁੰਟੀ, ਤਾਮਦ, ਬੰਦੂ, ਸੋਨਾਹਾਟੂ ਅਤੇ ਪੋਦਾਹਾਟ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।

ਬਿਰਸਾ ਈਸਾਈ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਹਮਲੇ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਣ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਜਾਰੀ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਫੈਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਿਰਸਾ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 1898 ਬੀਤ ਗਿਆ। ਅੰਦਰੋਂ ਜੰਗਲ ਸੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ ਵੀ ਬਿਰਸਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਪਲ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ‘ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਈ ਜਾਸੂਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਚੌਕੀਦਾਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਬਿਰਸਾ ਚਕਮਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਮੀਟਿੰਗ ਕਦੋਂ, ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਿਸ ਪਹਾੜੀ ‘ਤੇ ਹੋਣੀ ਸੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਵੀ ਵਧਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੁੰਡਿਆਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜਦੋਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਫਸਰਾਂ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਾਅਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ – ‘ਅਬੂਆ ਦਿਸ਼ੂਮ, ਅਬੂਆ ਰਾਜ’ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ – ਸਾਡਾ ਰਾਜ।

ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਚਰਚ, ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਸਨ। ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਵੀ ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਅੰਤਮ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ, ਚਰਚ ਪਹਿਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਹਮਲੇ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 24 ਦਸੰਬਰ 1899 ਤੋਂ ਬਿਰਸਾ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੱਕ ਰਾਂਚੀ, ਖੁੰਟੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘਭੂਮ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਬਗਾਵਤ ਨਾਲ ਭੜਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਖੁੰਟੀ ਸੀ। ਇਸ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਚਰਚ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇਣਾ ਵੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 24 ਦਸੰਬਰ 1899 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਗੁਮਲਾ ਦੇ ਚੱਕਰਧਰਪੁਰ, ਖੁੰਟੀ, ਕਰੜਾ, ਤੋਰਪਾ, ਤਾਮਦ ਅਤੇ ਬਸੀਆ ਥਾਣਾ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ ਦੇ ਉਲੀਹਾਟੂ ਪਿੰਡ ‘ਚ ਚਰਚ ‘ਤੇ ਵੀ ਤੀਰ ਚਲਾਏ ਗਏ। ਸਰਵਦਾ ਚਰਚ ਦੇ ਗੋਦਾਮ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ ਫਾਦਰ ਹਾਫਮੈਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸਾਥੀ ‘ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹਾਫਮੈਨ ਬਚ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਸਾਥੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। 24 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਛਾਪਾਮਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ 9 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਸਿਲ ਰਕਾਬ ਵਿਖੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਪਹਾੜੀ ਤਕਰੀਬਨ ਤਿੰਨ ਸੌ ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਸੀ। ਉਸ ਉਪਰ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਬਾਗੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਪਰ ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਕੇ ਅਯੂਬਤੂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਪੁਲੀਸ ਵੀ ਇੱਥੇ ਪੁੱਜੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਬਿਰਸਾ ਦੇ ਫੜੇ ਨਾ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਪੁਲਿਸ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਹੁਣ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਲਾਲਚ ਦੀ ਚਾਲ ਚੱਲੀ ਅਤੇ ਬਿਰਸਾ ਦਾ ਪਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਬਿਆਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ. ਉਹ ਪੋਦਾਹਾਟ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਬਦਲਦੇ ਰਹੇ। ਮਨਮਾਰੂ ਅਤੇ ਜਰੀਕੇਲ ਦੇ ਸੱਤ ਆਦਮੀ ਇਨਾਮ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਬਿਰਸਾ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ। 3 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਸੈਂਟਰਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਕੁਝ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਧੂੰਆਂ ਉੱਠਦਾ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੇਂਗਦੇ ਹੋਏ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਬਿਰਸਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਸੌਂ ਗਏ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੌਕੇ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਬੰਡਗਾਓਂ ‘ਚ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਏ ਦਾ ਨਕਦ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਬਿਰਸਾ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਰਾਂਚੀ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਾਂਚੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਿਰਸਾ ਨੇ 9 ਜੂਨ, 1900 ਨੂੰ ਹੈਜ਼ੇ ਕਾਰਨ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਾਹਲੀ ਵਿੱਚ ਕੋਕਰ ਪਾਸ ਡਿਸਟਿਲਰੀ ਪੁਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ‘ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਛਾਪ ਛੱਡੀ ਕਿ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।